თერთმეტი

უცხოური ნოველები

ზღაპრით დასრულებული

მსოფლიოში პოპულარული ნოველების თავგადასავალი    

ესე ახალბედა სტუდენტ-მთარგმნელებსა და მათ პროფესორზე, რომელთაც თერთმეტი ინგლისურენოვანი რჩეული ნაწარმოები შემატეს თანამედროვე ქართულ ნათარგმნ ლიტერატურას

საქართველოს უნივერსიტეტი, ხელოვნებისა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი. ევროპული ენებისა და ფილოლოგიის მიმართულების პროფესორმა ელენე ლელი აბაშიძემ და მისმა  სტუდენტებმა,  მხატვრული თარგმანის თეორიის კურსის გავლისას გადაწყვიტეს პრაქტიკულადაც განეხორციელებინათ ოცნებად ქცეული სურვილი – ეთარგმნათ ინგლისურენოვან მწერალთა რჩეული ნაწარმოებები.

– მიყვარს  ჩემი სტუდენტები და მინდოდა ერთად რამე ღირებული შეგვექმნა.  ჩემმა იდეამ, ეთარგმნათ მათთვის საყვარელი ნაწარმოებები, ისეთი აღტაცება გამოიწვია, რომ ნამდვილად არ მოველოდი. არ იყო ადვილი ურთულეს ნაწარმობებთან „შეჭიდება“ –  ხან ჩემთან მოდიოდნენ დასახმარებლად, ხან ერთმანეთს უკითხავდნენ, ერთად თარგმნიდნენ, ერთად კითხულობდნენ, მსჯელობდნენ, რამდენიმე ვარიანტიდან საუკეთესოს არჩევდნენ... ბოლოს კი, როცა ყველაფერს თავი მოვუყარეთ, გაჩნდა ახალი სურვილი – წიგნად გამოგვეცა სტუდენტთა შემოქმედება და ფართო მკითხველისთვისაც წარგვედინა. ღელავენ, რა თქმა უნდა, მაგრამ იმედი გვაქვს, რომ მკითხველს გულნაკლულს არ დავტოვებთ... –  მიამბობს ლელი (ასე ეძახიან სტუდენტები თავიანთ მეგობარ პროფესორს) და თვითონაც თავისი სტუდენტებივით ღელავს...

ლელი  აბაშიძე იმასაც მეუბნება, რომ შესაძლოა ამ გოგონებიდან მთარგმნელის ურთულესი გზა არც ერთმა არ აირჩიოს, მაგრამ დარწმუნებულია, არასოდეს დაავიწყდებათ ის ემოციურად დატვირთული დღეები და ახალი სიტყვებისა თუ დედანს მისადაგებული ფრაზების ძიებაში გათენებული ღამეები... თანაც, არაჩვეულებრივ მწერლებთან მოუწიათ „გაშინაურებამ“.

ჰოდა, ახლა სწორედ ამ მწერლებსა და მათ ნაწარმოებებს გაგაცნობთ:

* * ქალის იდუმალი ცხოვრების გამხელილ დეტალებზე წერა არც ისე იოლია. მით უფრო, ექვსი შვილის დედისთვის, რომელსაც ქმარი ადრე დაეღუპა. ამერიკელი ფემინისტი მწერალი ქეით ჩოპინი  XIX საუკუნის დასასრულს რომანისთვის „გამოღვიძება“ ოჯახური სიწმინდის შებღალვის წამხალისებლად მიიჩნიეს. ამიტომაც იყო, რომ კეიტმა ვერ გაბედა სიცოცხლეში დაებეჭდა თავისი ერთი სექსუალურად თამამი მოთხრობა, რომელსაც „შტორმი“ ჰქვია.

„შტორმში“ კი ერთ მხარეს სწორედაც შტორმში მოყოლილი მამა-შვილის ამბავია მოთხრობილი, მეორე მხარეს – მათი მომლოდინე ოჯახის დიასახლისისა, ამ შტორმშივე რომ  გადაეყარა ქალიშვილობისდროინდელ სატრფოს... ერთი სიტყვით, მძაფრი სიუჟეტია, ჩვენს მთარგმნელებს რომ შეურჩევიათ და მკითხველისთვის ამ ავტორის სხვა ნაწარმოებთა წაკითხვის სურვილიც გაუჩენიათ (დარწმუნებული ვარ, ასე იქნება!).

ყველაფერს კი თითქოს ფარდას ხდის Assumption-ი – მოთხრობაში  მოხსენიებული პატარა ქალაქი, სადაც მოთხრობისვე გმირებმა ალსიმ და ქალიქსთამ პირველად აკოცეს ერთმანეთს. ქალაქის სახელს აქ რელიგიური დატვირთვაც აქვს და უკავშირდება პირველ სიყვარულსა და უმანკოებას...

* *ჩემთვის, როგორც რედაქტორისთვის და რიგითი მკითხველისთვის, ნამდვილი აღმოჩენა იყო ლულუ უენგი – ჩინური წარმომავლობის ინგლისურენოვანი თანამედროვე მწერალი ქალი, რომელიც ნიდერლანდებში ცხოვრობს. დღეს მსოფლიო ბესტსელერთა შორის ერთ-ერთ პირველ ადგილზე სწორედ მისი წიგნებია. მისი სადებიუტო ავტობიოგრაფიული რომანი  „The Lily Theatre“ კი სულაც 8 მილიონი ტირაჟით გაყიდულა.

ჩვენმა მთარგმნელებმა მისი ერთი ძალიან პატარა ნოველა თარგმნეს, რომელსაც „კანკანი“ ჰქვია. იგი ისეთივე მძაფრი, ვნებიანი და მიმზიდველად საკითხავია, როგორიც თავად ცეკვა, რომლის სახელიც ავტორს ამ ნოველისთვის დაურქმევია.

* * შერვუდ ანდერსონი – გასული საუკუნის ამერიკელი ნოველისტი და მოდერნიზმის გამორჩეული წარმომადგენელი ერთი უბადრუკი, ცოდვილი პასტორის ხორციელ ვნებებს ისე აღწერს, რომ შენც ხმამაღლა იმეორებ ბიბლიურ შეგონებას, რომ „შეუცნობელია გზანი უფლისანი“... და ეს ვნებები ჩვენამდე მოდის იმ რწმენითა თუ ურწმუნობით, რომლითაც სავსეა პასტორის სული, და რომელიც ეძებს სინათლეს! პოულობს კი? ამაზე აღარაფერს გეტყვით... ამაზე ნოველაში წაიკითხავთ, რომელსაც „ძალა ღვთისა“ ჰქვია...

* * იფიქრებდით, რომ ჯეიმს ჯოისის უკვე კარგად ნაცნობი ნოველების კრებულის „დუბლინელების“ მშვენებას – „ეველინს“ შეჰბედავდნენ დამწყები მთარგმნელები? მით უფრო, რომ იგი ერთხელ უკვე ითარგმნა. თქვენ წარმოიდგინეთ, რომ... შეჰბედეს! და არც შემცდარან! მშვენიერი თარგმანი გამოუვიდათ. არადა, როგორია, ჰომეროსის „ოდისეის“ თანამედროვე ვარიანტის – „ულისეს“ ავტორთან მიახლოება! დიახ, ამჯერად მართლა გამოუვიდათ, თუმცა კი ერთი უიღბლო სიყვარულის ამბის ჩვენამდე მოტანამ მოუწიათ. მაგრამ რატომ უიღბლო! ეველინმა ხომ თავისი მშობლიური ქალაქი არ (ვერ!) მიატოვა. „რა უცნაურია, ორგანის ხმა სწორედ ამ საღამოს მოესმა ასე მძაფრად, რამაც დედისთვის მიცემული პირობა გაახსენა – პირობა, რომ აქაურობა, თავისი სახლი არ მიეტოვებინა. ეველინს გაახსენდა მომაკვდავ დედასთან ერთად გატარებული უკანასკნელი საღამო...“ – ვკითხულობთ და აღარ გვიკვირს, რატომ არ გაჰყვა უცხო ქვეყანაში საყვარელ მამაკაცს ევი.

ამ მოთხრობით XX საუკუნის ზეპოპულარულმა ირლანდიელმა მწერალმა და პოეტმა თითქოს ხარკი გადაუხადა თავისი მიტოვებული მშობლიური დუბლინის ნოსტალგიას.

* *ვირჯინია ვულფი – გასული საუკუნის ინგლისელი მწერალი, არატრადიციული და რთული ბიოგრაფიის მქონე ქალი, რომელმაც XX საუკუნის ერთ-ერთი ახალი მხატვრული ხერხის, „ცნობიერების ნაკადის“ საშუალებით შეძლო  აღეწერა ადამიანის სამყარო ბევრად უფრო ღრმად და დაწვრილებით, ვიდრე ეს ტრადიციული ლიტერატურული საშუალებებით ხდებოდა. 

ალბათ დიდი გამბედაობა სჭირდებოდა ვირჯინია ვულფის „მემკვიდრეობის“ თარგმნას. ახალგაზრდა მთარგმნელებს ეტყობა, გაუჭირდათ კიდეც ერთ პატარა ნოველაში თავმოყრილი უმძაფრესი ფსიქოლოგიური განცდების აღქმა, გაანალიზება და ფურცელზე ქართულად გადმოტანა... საბედნიეროდ, მთარგმნელებმა ესეც წარმატებით შეძლეს. ამაში კი თქვენც მალე დარწმუნდებით.

* *ინგლისელი ჰელენ სონდერსის შესახებ ჩვენთვის ბევრი არაფერია ცნობილი. მისი ნოველა „ბებრის ყვავილობა“ სტუდენტთა სასწავლო პროგრამაშია შეტანილი და თავისთავად საკმაოდ საინტერესო და შთამბეჭდავი ნაწარმოებია. ეტყობა, ამიტომაც შეარჩიეს სათარგმნად და არცთუ ისე ცუდად გამოუვიდათ. და როგორც ამ ნაწარმოებშია, მართლაც, „ყოველდღე ხომ არ ვპოულობთ ნამდვილ ბებიას!..“.

* * აიზეკ აზიმოვი – რუსი-ამერიკელი ებრაელი დიდი მეცნიერიც იყო, უპოპულარესი ფენტეზის ჟანრის მწერალიც, მაგრამ მაინც უიღბლო: 1983 წელს გულის ოპერაცია გაუკეთეს და შიდსის ვირუსი „აჰკიდეს“, რითაც გარდაიცვალა კიდეც...

კრებულში ახალბედა მთარგმნელებმა მისი ერთ-ერთი მოთხრობა  შეიტანეს და არც შემცდარან: ამ მოთხრობის  („რა კარგი იქნებოდა მაშინ...“)  გმირი გოგო-ბიჭები მომავლის ქვეყანაში ცხოვრობენ, სადაც მარჯის ბაბუას ისიც უთქვამს, – როცა იგი პატარა ბიჭი ყოფილა,  მისი დიდი ბაბუა უამბობდა,  რომ ისეთ დროსაც მოსწრებია, როდესაც ყველა მოთხრობა ფურცელზე იბეჭდებოდა. ხომ წარმოგიდგენიათ, რამხელა რამ შესძლებია ფენტეზს? თუმცა კი წიგნის სიყვარული მწერალსა და მის მთარგმნელ ქართველ სტუდენტებსაც პირველ რიგში დაუყენებიათ...

* * ეს სასწაული ამბავი ერთ პატარა ბრიტანულ ქალაქ სტრეტფორდ-ონ-ეივონში დატრიალდა. ქალაქი,  არც მეტი, არც ნაკლები, ატომური ბომბების აფეთქებამ იმსხვერპლა... დიდი უილიამ შექსპირის თაყვანისმცემლებს ალბათ შეგეშინდათ კიდეც, ამ ქალაქში ხომ გენიალური ტრაგიკოსის საფლავია! დამშვიდდით, ეს მხოლოდ ფანტასტიკურ მოთხრობაში მოხდა, რომელიც სტუდენტ-მთარგმნელებს თქვენთვის წარსადგენად შეურჩევიათ.

ნოველის, რომელსაც „წყევლა“ ჰქვია,  ავტორი თვით დიდი სერ ართურ ჩარლზ კლარკია — ცნობილი ბრიტანელი მწერალი, რომელიც ამ ათი წლის წინათ გარდაიცვალა 91 წლის ასაკში და მსოფლიო ლიტერატურას თავი გამორჩეულად დაამახსოვრა სწორედ შექსპირის წყევლიანი ეპიტაფიის მისეული დანახვით. როგორია ეს მისეული ხედვა, ამასაც  მშვენივრად გადმოქართულებული სტრიქონები გიამბობენ.

* * ვფიქრობ, ადვილი არ არის იმედგაცრუების ტკივილი. ეს ტკივილი გასდევს ლაიტმოტივად თანამედროვე ამერიკელი ავტორის,  ამერიკულ ჟურნალისტიკაში მიმდინარეობა „ახალი ჟურნალიზმის“ წარმომადგენლის ტომას ვულფის ერთ პატარა მოთხრობას.

„შორიდან და... ახლოს“ – ასე ჰქვია ამ მოთხრობას და დამაინტრიგებლად მოგვითხრობს ერთი ჩქარი მატარებლის მემანქანის ოცწლიანი ოცნების ერთ დღეში გაქრობის ამბავს.

ნახეთ, როგორი სიმძაფრითაა აღწერილი და უკვე ჩამოყალიბებულ მთარგმნელთა მიერ ჩვენამდე მოტანილი განცდა: „აქამდე ეს მიწა, რომელიც არასოდეს ეხილა, ახლობელი და სანატრელი ეჩვენებოდა… ახლა კი... და მემანქანე მიხვდა, რომ ის ნათელი და მაგიური ხედი მატარებლიდან...“ აღარ გავაგრძელებ, თავადვე წაიკითხეთ და განიცადეთ...

* * გასულ საუკუნეში ერთ ინგლისელ ძალზე შეუხედავ, ენაბლუ მწერალსა და დრამატურგს მსოფლიოში ყველაზე მაღალ ჰონორარს უხდიდნენ. მას სომერსეტ მოემი ერქვა.  მთელი ცხოვრება კი იმაზე დარდობდა, რომ უსახურ მამას დაემსგავსა და საფრანგეთში დაბადებულსა და დაობლებულს, ინგლისში ჩასვლისას ინგლისურის სწავლა არა მხოლოდ გაუჭირდა, არამედ სიცოცხლის ბოლომდე ენაბლუ დარჩა. სამაგიეროდ, მის ნაწარმოებებს არასოდეს მოჰკლებია მკითხველი, რომელთაც ასევე არასოდეს უფიქრიათ მის ფიზიკურ ნაკლზე. მის წიგნებს კი მსოფლიოს თითქმის ყველა ენაზე ახლაც თარგმნიან და მისი ნაწარმოებები ახლაც უამრავ მკითხველს იზიდავს.

ეტყობა, ამიტომაც შეარჩიეს სათარგმნად მისი პოპულარული ნოველა „სტიქაროსანი“. მერწმუნეთ, ეს სარკაზმითა და მოულოდნელობით აღსავსე ამბავი გულგრილს არავის დატოვებს.

* *როგორც ყველა ზღაპარში, აქაც ყველაფერს კეთილი ბოლო აქვს. „თორმეტი მოცეკვავე პრინცესა“ ტყუილად კი არ უყვართ ინგლისელებს. ახლა, როცა თქვენც წაიკითხავთ ჩვენი ნიჭიერი ახალბედა მთარგმნელების ქართულ საბურველშემოხვეულ ონავარი მოცეკვავე პრინცესებისა და ერთი დაჭრილი მამაცი ღარიბი მეომრის თავგადასავალს, თქვენც გამხიარულდებით.

                                                             *  *

ამგვარად, ჩვენს ესესაც ზღაპრის ბოლოსავით კეთილად ვასრულებთ. ესე, რომელიც საქართველოს უნივერსიტეტის ახალგაზრდა მთარგმნელთა და მათი მხატვრული თარგმანის პედაგოგის მორიგ შემოქმედებით წარმატებას ეძღვნება, და რომელიც თერთმეტ ერთმანეთისგან განსხვავებულ ინგლისურენოვან შთამბეჭდავ ნაწარმოებს ქართულად წარმოგვიდგენს...

აი, ისინიც: პროექტის ხელმძღვანელი: პროფესორი ელენე ლელი აბაშიძე; სტუდენტი-მთარგმნელები:  ილონა ბარამია,  იზაბელა ხუნძაყიშვილი, თამარ ბაშარული, ლანა ჯალაღანია, თეონა ხარაული, ხატია კარელიძე, მარიამ ჯაფარიძე, ვერიკო დუმბაძე, ლანა ბერიძე, ლიკა ჩიხლაძე, ანა  შაშვიაშვილი, ეკატერინე ჯოხაძე, მარიამ  გაგელიძე, მზია ხოფერია, მარიამ ადამია, მაია პაქსაშვილი, გვანცა ჩიხლაძე, თეა დოლიძე, ნათელა ფაცია,  ლიკა ლატარია.

                     ელენე სალარიძე, გამომცემლობა „პალიტრა I“-ის რედაქტორი, წიგნის რედაქტორი